Paghahanap sa Pilosopiyang Bikolnon sa Paliwanag ni Fr. Wilmer Tria

An Problema[1] Bilang Kapinunan kan Pilosopiya

An pilosopiya sarong pantawong gibo na kinalalaogan nin pag-iisip asin paghohorop-horop. Ini nagpoon kan maeksperyensyahan kan tawo an inaapod na problema. “Ang problema iyo an nagpapadalagan kan pag-isip nin tawo.” Ini “an nagsasadol sa tawo na mag-isip nin solusyon kun pano tanggalon an mga kaulangan sa saiyang agihan. An problema nin tawo bako sanang limitado sa mga pang-aroaldaw na problema arog kan kakanon, kwarta asin iba pang mga pangangaipo. Pwera kaya kaini, igwa man nin mga problema na nakasentro mismo sa kabuuan nin tawo na dai lang basta makukua sa paghanap-buhay, pag-agom, pag-adal asin iba pang aktibidades nin tawo. An problemang ini iyo an inaapod na problemang nagdadanay. Kabali sa mga kahapotan na tinatawan halaga nin tawo na napapalaog sa problemang nagdadanay iyo an kahapotan manunungod sa katotoohan, kaaraman, kaogmahan, katanosan, karahayan asin Dyos. Ini mga kahapotan kan kadaklan na tawo anuman an saiyang kultura. Sarong rason man ini tanganing masabi na an mga Bikolano tatao man mamilosopiya arog kan ibang lahi. Karagdagan sa kaaramang ini, paliwanag ni Florentino T. Timbreza:

[S]a katagalan ng panahon at sa maunday na takbo ng kanilang pangkasaysayang pagsulong, ang mga taong-bayan, sa hangad nilang mabigyan ng kaukulang katugunan ang suliranin ng buhay, ay unti-unti silang bumuo at bumalangkas ng ilang mga hugis pag-iisip na siyang ginawang sanggunian at batayan ng pagpapaliwanag, pagpapakahulugan at pangangatuwiran tungkol sa mga bagay-bagay at mga samutsamot ng kariyanang-tao. Sa katagalan ang kanilang hugis ng pag-iisip (mental frames) ay siya nang naging aspeto ng kanilang pilosopiya ng buhay o pandaigdigang pananaw…[2]

An Pagngalas, Pagduda, asin Purisaw-Isip[3]

           

Kan ma-enkwentro kan tawo an problema, sya nangingigmata asin minapoon nang mag-isip. Igwang tolong bagay na nagtutulod sa saiyang isip tanganing sya mamilosopiya. Ini iyo an pagngalas, pagduda asin purisaw-isip. An enot iyo an kundisyon kan isip sa paghanap nin kapaliwanagan kan sarong bagay. Ini sarong pagbubukas giraray kan isip tanganing busisihon an sarong ordinaryong ekspiryensya. Ikaduwa iyo an pagduda na iyo an nagpupukaw nin hapot na naghahangad man nin kasimbagan. An dai pagkakasumpungan kan hapot asin simbag sarong problema. Sa oras na ma-ekspiryensyahan nya ini, ma-eekspiryensyahan nya man an “kamugtakan nin isip nin tawo na dai napapamugtak sagkod na dai masimbagan an saiyang kahapotan dapit sa mga nagdadanay na kahapotan” na iyong inaapod na purisaw-isip.

            Huli sa mga ini, an tawo napipiritan na magsiyasat, mag-adal asin maghorop-horop. An ano man na kasimbagan maski mayo man nin kasiguraduhan, nagtatao sa saiya nin kaogmahan nin isip. Asin ano man na katotoohan na saiyang makua, nagdadara man nin kapanuan sa sadiri.

            Kaya kun hahapoton liwat kun ano an pilosopiya, masasabing ini iyo an nagtutulod sa tawo sa gibo asin an gibo man na iyan an madara nin panibagong pagngalas pasiring sa dikit-dikit na pag-intindi sa mayong katapusang misteryo nin buhay.

Metodolohiyang Iminungkahi ni Tria Manunungod sa Pilosopiyang Bikolnon[4]

           

“Kun an gabos na pamimilosopiya igwa nin kamugtakan asin an gabos na pilosopo igwa nin hawak na may impluwensya kan saiyang kapalibutan,” nagtao si Fr. Tria nin tolong mayor na metodolohiya para sa pagpatalubo nin sarong katutubong pilosopiya lalong-lalo na ang tungkol sa pilosopiyang Bikolnon.

Sa enot na metodolohiya, tinatawan halaga an dakulang marhay na papel na ginagampanan kan sadiring lingwahe[5] sa pagpaliwanag nin pilosopiyang katutubo. Sa paagi kan paggamit kaini, dai lang basta naipapahayag kan mga Bikolano an sadiring pilosopiya kundi napapatalubo man an lingwaheng ini. Katakod kaini, “an pagtalubo [man] kan l[i]nggwahe pagtalubo [man] kan pagkasabot.”[6]”…[A]n paggamit kan lingwahe asin an pagdagdag kan bokabularyo sabay na nakakapagpatalubo kan l[i]nggwahe”[7] pasiring sa mas hararom pang pangbungkal kan mga pilosopiyang nakatago sa mayaman na lingwahe kan Bikol.

            Sa ikaduwang metodolohiya, tinatawan-halaga an paghorop-horop sa mga tataramong katutubo. Kinakaipuhan na “likayan an mga asimilidong tataramon na Kastila o Ingles.”[8] Importanteng hanapon an mga konotatibang tataramon. “An tataramon na konotatiba kan sarong lingwistikong komunidad iyo idtong mga tataramon na tinawan nin kahulugan kan sadiring

kultura.”[9] Ini iyo an“mga tataramon na an kahulugan dai maaaraman kun dai nasasabotan an kultura.”[10] “Sa paghorop-horop, aadalan an mga manlaenlaen na gamit kaini sa lingwaheng natural asin an saindang mga kahulugan.”[11]

            Sa ikatolong metodolohiya, an tinatawan man nin doon iyo an paghahanap nin kahulugan na may pangkagabsan na halaga na maaako kan mas dakul na tao.[12] Sosog ngani ki Abulad na, “Naniniwala ako na ang isang tunay na Pilosopiyang Pilipino ay isang pilosopiyang kapupulutan ng maraming binhi ng karunungan hindi lamang ng ating mga kababayan, kundi gayon din ng mga taong nag-iisip sa iba pang sulok ng sandaigdigan.”[13] Sabi ngani, “A distinctive regional philosophy is not determined by its exotic flavor but by the authenticity of its aspirations for humanity.”[14]

Sa madaling sabi, an metodolohiya iyo an mga minasunod: a) paggamit kan sadiring lingwahe; b) ang paghorop-horop kan mga manlaenlaen na gamit kan mga katutubong tataramon, lalong-lalo na idtong mga tataramon na konotatiba; at c) ang pagladawan kan mga manlaenlaen na gamit kaini sa kultura, ang pagtimbang kaini kun baga igwa man ini nin pangabsan na halaga o mayo; asin an pagtao nin mga mapa o direksyon na dapat sunudon tanganing makamtan an pangabsan na halagang ini sa ikayayaman kan sadiri, kan kultura asin kan bilog na katawohan.[15]

Paggamit nin Sadiring Lingwahe

           

An pagsurat na ini, bilang pagsiyasat sa pilosopiya ng buhay ng mga Bikolano, maninigo  na ipaliwanag sa sadiring lingwahe na iyo an Bikol. Iba kaya an kaluluwasan o maiiba an mas maangat na kaisipan kun ibang tataramon an gagamiton. May mga tataramon kaya na konotatiba na dai basta mahahanapan nin mga tataramon sa pagpaliwanag na masasabing iksakto an ipinapasabot. Sabi ngani kaiyan nin Quito, “Naroon sa diwa ang mga ideya ngunit hindi mabigkas.”[16] Kaya ngani pag naggagamit nin Ingles dai gayo nasasabotan o kun masabotan man dai gabos nakukua. Ini ta “[a]n Ingles ay hindi angkop sa ating diwa.”[17] Idinagdag niya pa manunungod sa importansya kan sadiring tataramon na iyo an Filipino, “[H]indi [rin] wasto ang mapasaisang-tabi na lamang ang ating sariling wika sapagkat karamihan sa mga Pilipino ay salat sa ibang wika. Madali tayong makaunawa kapag ang ginamit ay Pilipino.”[18] Ini tinawan ninda nin doon sa pagpaliwanag kan pilosopiyang Pilipino. Sa relasyon kaini sa pag-adal kan kaisipang Bikolnon, dai man dapat lingawan ang sadiring lingwaheng Bikolnon ta mas maiintindihan nin kan haros na kadaklan sa Bikol. Asin, sa pinakaenot pa, lalo na sa suanoy na panahon, Bikol asin bakong Tagalog o Ingles an ginamit ninda para magpahayag kan reyalidad na nangyayari sa saindang buhay asin kinaban. Kaya ngani kun bubungkalon an saindang mga kaisipan, dai ini maipapaliwanag sa Tagalog o Ingles na may integral na pagkasabot. Pag sadiring tataramon an ginamit, “[a]ng ating diwa ay nabibigyan ng wastong pag-iral sapagkat magkaugma ang diwa at wika.”[19] Sabi man ngani ni Fr. Tria manunungod sa pagsurat sa sadiring tataramon na:

Ahm, mahalaga syang marhay nin huli ta pagsurat mo, an sinusurat mo si saimong sadiring boot. Ta hilingon ta an mother tongue iyo yan talaga si nagimatan mong lingwahe. Pag nagsurat ka sa ibang lingwahe as secondary language, nagiging plastic, nagiging artificial an satuyang interaction sa satuyang sadiring kinaban. Kun baga nahihiling ta an satuyang sadiring kinaban sa paagi kan satuyang sadiring lingwahe.[20]

Kun pag-oolayan an lingwaheng Bikolnon, saro ini sa maipag-oorgulyong lingwahe. Sosog sa sarong editorial sa Naga Times kan petsa-28 ng Hulyo, 1959:

[B]elieve it or not, the Bikol language, even if stripped of its borrowings, is one of the most beautiful languages in the world, both phonetically and morphologically. It is a language that is very imaginative, richly figurative, abounding in similes, metaphors and onomatopoeia, highly pleasing to the ear.[21]

Dagdag pa igdi:

The thing is, Bikol is after all the first, the mother language for the people to read and write. It provides Bikols a reality, a base; its words have direct connections with reality and more accurate correspondences to their supposed equivalent in experience. It is said the language is memory and metaphor. The written word holds behind it an oral tradition; there are echoes that go back as a child hears his mother say bread or asleep.

Thus considered, language comes to be understood as a thing of value, not just a tool. To realize that language rests upon society, is to acknowledge that it is always in the process of development; words are dropped out and new ones are born everyday, simple sentences become complex or the reverse, sentence structures and styles change within the options presented by the language and of the literary form.[22]

Kaya ngani, katakod kaini, sarong kagayonan asin karahayan an paggamit nin sadiring lingwaheng Bikolnon bako orog para sa mas malinaw na pagpaliwanag kundi para man magsirang pa nin ibang kapaki-pakinabang na mga tataramon sa bokabularyong Bikolnon na magagamit pa bako orog sa pilosopiya kundi pati sa iba pang pang-akademyang aktibidades asin pang-aroaldaw na pag-orolay. Sabi ngani liwat, “An pagtalubo kan lengwahe pagtalubo kan pagkasabot.”[23]

            An paggamit pa kan sadiring lingwahe magpapayaman bako orog kan kaisipang ipinapahayag kundi magpapahiwas man kan bokabularyo kan lingwaheng sadiri. Dai man talaga ini magkukulang sa pagpapahayag ta nasusumpayan na orog ini sa tabang kan mga sinubliang termino na nagiging parte na kan sadiring lingwahe.

Sa pamamagitan ng paggamit mismo sa sariling wika, naiiwasan ang pagtatalo ukol sa galing, lalim, o lawak ng wika. Hindi na kailangang pagtalunan pa an kagalingan, ang kalaliman, o ang kalawakan ng isang wika dahil sa mismong paggamit gumagaling, lumalalim, at lumalawak ang wikang ito. Kung kulang sa salita ang isang wika, maaaring dagdagan ito mula sa ibang wika o alalahanin kung ano ang nakalimutang katutubong salita na naibaon na marahil sa kasaysayan.[24]

Pano baga mauswag asin marerekognisar an katutubong pilosopiya kun sa sadiring tataramon dai ini maipaliwanag? Sosog ngani ki Timbreza na base daa sa pakasabot kan mga dalubwika na dai mauswag an arin man na lingwahe kun dai ini gagamiton.[25] Dagdag pa nya:

Sinumang nasisiyahan na mag-isip sa pamamagitan ng pag-iisip ng iba ay salat sa sariling pag-iisip. Bukod pa rito, dapat nating gamitin ang katutubong wika habang tayo ay nag-iisip; sapagkat kung ating gagamitin ang wikang banyaga, lingid sa ating kaalaman, ay magiging bilanggo tayo ng mga taong may-ari ng wikang ating ginagamit.[26]

 “Mga patay na wika lamang ang walang kakayahang tumubo at umunlad.”[27] Huli igdi, an paggamit kan sadiring lingwahe an magtataong kusog igdi na magtalubo. Dai mahaloy, bako na lang ini magagamit sa mga ordinaryong pag-orolay kundi pati sa mga pormal na pagtiripon arog kan seminar asin mga pang-akademyang aktibidades. Asin mantang nagyayaman an sadiring tataramon, madadagdagan man an mga kaisipan na kaya kaining kargahon asin kugoson.

---

[1] Cf. Wilmer Joseph S. Tria, Ako Asin An Kapwa Ko: Pilosopiya nin Tawo, 6-7.

[2] Florentino T. Timbreza, “Pilosopiya ng Buhay ng mga Filipino,” Karunungan: A Journal of Philosophy 20 (2003): 264.

[3] Cf. Wilmer Joseph S. Tria, Ako Asin An Kapwa Ko: Pilosopiya nin Tawo, 7-8.

[4] Cf. Ibid., 19-21.

[5] “Tibaad namasdan nindo an paggamit kan tataramon na “lenggwahe” asin “tataramon” imbes kan “dayalekto” sa pagsambit sa Bikol. Ini nin huli ta bakong “dayalekto” kundi “lenggwahe” manggad an Bikol, sosog sa tunay na kahulugan kan mga tataramon na ini.An lenggwahe nagigin sarong lengwahe kun ini dae nasasabotan nin mga tawong gikan sa ibang lugar na igwa man nin sadiring tataramon…Kaya an Tagalog asin Bikol parehong lenggwahe sa lambing saro huli ta iba man an mga bokabularyo o leksiyo kan duwang tataramon. Kaya lenggwahe an apod sa Bikol. An mga dayalektoinaapod na dayalekto kun sinda nasasabotan kan kataraed na komunidad.” Wilmer Joseph S Tria asin Jason William Lobel, An Satuyang Tataramon: A Study of the Bikol Language, xvii-xviii.

[6] “Sarong Lenggwahe, Sarong Bikolandia”, An Satuyang Tataramon: A Study of the Bikol Language, 171.

[7] Ibid.

[8] Tria, Ako Asin An Kapwa Ko: Pilosopiya nin Tawo, 20.

[9] Ibid.

[10] Ibid.

[11] Ibid.

[12] Ibid., 21.

[13] “Kaisipang Kanluranin sa Pilosopiyang Pilipino,” Readings in the Philosophy of Person, 73.

[14] Ranier R.A. Ibana, “Towards a Bicolano Philosophical Research Program”, 308.

[15] Ibid., 21.

[16] Emerita Quito, “Ang Pilosopiya, Batayan ng Pambansang Kultura”, Romualdo Abulad, et.al., ed., A Life of Philosophy: Selected Works (1965-1988) of Emerita S. Quito, 688.

[17] Ibid.

[18] Ibid.

[19] Ibid.

[20] Wilmer Joseph Tria, pakikipag-olay na ginibo kan kagsityasat.

[21] Gikan sa pagkakasubli ni Espinas, Ibálong: The Bikol Folk Epic-Fragment, 134.

[22] Maria Lilia F. Realubit, Bikol Literary History, 163-164.

[23] “Sarong Lengwahe, Sarong Bikolandia”, An Satuyang Tataramon: A Study of the Bikol Language, 171.

[24] Rainier R.A. Ibana, Pagpapahalagang Moral: Mga Unang Hakbang, 1.

[25] Arog man kan sinapit kan lingaheng Filipino an kahahantungan kan lingwaheng Bikolnon kun dai ini mapag-aadalan na gamiton. “Ibinunyag ni Timbreza na ang tanging dahilan kung bakit maraming salitang Ingles ang walang katapat o katumbas na salitang Filipino ay sapagkat sa loob nang matagal na panahon ay itinigil ang paggamit nito… Sa kabila ng lahat ng ito, ipinagpatuloy niya ang paggamit ng Filipino sa pananaliksik, pagtuturo at pagsusulat na, aniya, ay siyang magpapatunay tungkol sa kayamanan, kalawakan, kalaliman, at sapat na kakayahan ng sariling wika hindi lamang bilang wikang panturo sa pamantasan kundi bilang kasangkapan din sa pagtuklas at pagpapahayag ng mga kaisipang
pampilosopiya.” Velasco, Kristine Ann M. Kampeon ng Filipino. (Halaw mula sa talumpating binigkas ni Prof. Florentino Timbreza sa Kabayan Gawad Guro 2002).

[26] Ibid.

[27] Ibana, Pagpapahalagang Moral: Mga Unang Hakbang, 2.

Metodang Metalingwistika asin Penomenolohiya Sosog ki Mercado (Tabang para sa Pilosopiyang Bikolnon)

Mga Metodolohiya nin Pagsiyasat

Kan Pilosopiyang Bikolnon

sa Tabang kan mga Ekspertong nangenot 

sa Pilosopiyang Filipino

An pilosopiyang Filipino, sosog ki Mercado masasalmingan sa paagi nin pag-iisip asin pag-uugali kan mga tawo o kan masa. Ini an inaapod na pilosopiya kan masa o banwaan asin bako an anuman na inisip ninda Rizal, Mabini, o kan mga elitistang Filipino. Pwera na sana kun an mga nasambit na pag-iisip nagpapahiling kan pananaw kan bilog na banwaan.[1]

           
            Mahihiling an paagi kan pag-iisip kan sarong tawo sosog sa saiyang mga tinataram asin gibo-gibo nin huli ta an mga ini mga bunga kan isip nin tawo. Kaya sa paagi nin paghorop-horop asin pag-analisa sa mga tataramon asin kaugalian kan mga Filipino maaaraman an kaisipang Filipino. Nagtutubod si Mercado na pwedeng maggamit nin duwang paagi tanganing mahimo ini: an metodong metalingwistika asin an penomenolohiya nin kaugaliaang Filipino. Sa enot na metoda ipinapaliwanag na sinisimbolo kan wika an pag-iisip, kun kaya ngani may relasyon ini sa pananaw kan mga naggagamit kaini. Sa panduwa man pinapahiling an kadaklan na pag-uugali na sosog o angat sa pangkagabsan na pagtubod asin pag-iisip.[2]

A person’s way of thinking can be deduced from his words and his actions because words and actions are productys of the human mind. Hence an analysis of Philippine languages and behavior can lead to knowing the Filipino mind. The present study therefore uses two complementary methods: a metalinguistic method analysis and a phenomenology of Filipino behavior. If the findings of both approaches are in agreement and consistent, then one can expect that the end-result will probably be valid.[3]

 

            Dagdag pa ni Mercado na, “The metalinguistic approach rests on the assumption that a language reflects the thought and somehow determines the outlook of its native speakers.”[4] Sinasabi ni John B. Carroll na:

Insofar as languages differ in the ways they encode objective experiences language users tend to sort out and distinguish experiences differently according to the ctategories provided by their perspective languages. These cognitions will tend to have certain effects on behavior.[5]

 

Bilang paglilinaw, pinaliwanag ni Mercado  na:

This metalinguistic approach should not be mistaken for linguistic. The pre-fix meta- indicates that metalinguisticv begins where linguistics ends…. The relationship between language and thought as well as between language and society lies “with the relationship between language and culture, between language and reality, between language and truth.[6]

 

            Kun pag-oolayan man an manunungod sa penomenolohikal na paagi sa pag-adal nin Mercado kan pilosopiyang Filipino, ugaling Pilipino an mas tatawan nin atensyon. “In particular the description of Filipino behavior in given topics tries to establish a pattern of such behavior.”[7] Kung gagamiton ini sa pilosopiyang Bikolnon, ugaling Bikolnon man an tatawan atensyon na kun sain hahanapon an nangingibabaw na kaugalian sa bilog rehiyon.

“The methodology as just described allows the verification of the Filipino modal personality.”[8] Kaya kun an kaisipan mahihiling sa lingawahe, an pag-adal asin pag-aanalisa kan mga tataramong Bikolnon gikan sa saiyang mayamang literatura asin mga kaugalian, makukua man an sadiring pilosopiyang Bikolnon. Asin kun an penomenolohiya nin kaugalian nagpapaliwanag sa karaniwang kaugalian kan mga Bikolano, makukua man an pilosopiyang Bikolnon.

---

[1] Cf. Quito, et.al, ed., Ensayklopidia ng Pilosopiya, s.v.“Pilosopiyang Filipino.”

[2] Cf. Ibid.

[3] Leonardo N. Mercado, Elements of Filipino Philosophy (Tacloban City, Philippines: Divine Word University Publications, 1976), 8.

[4] Ibid.

[5] Ini an ginamit ni Mercado sa pagpapaliwanag kan saiyang mga metoda. Ibid., 9.

[6] Ibid., 16.

[7] Ibid., 11.

[8] Ibid.,12.

Lebel na Pang-Akademya asin Lebel kan Kadaklan Sa Metodolohiya ni Quito (Tabang para sa Pilosopiyang Bikolnon)

Mga Metodolohiya nin Pagsiyasat

Kan Pilosopiyang Bikolnon

sa Tabang kan mga Ekspertong nangenot 

sa Pilosopiyang Filipino

Paliwanag Sosog ki Quito

Sabi ni Quito, “I believe that the psyche of the people cannot be extricated from its philosophy, whether this philosophy is formalized or not; and since every tribe has a psyche, it follows that every tribe has a philosophy.”[1]

[E]very nation or every people has a national spirit or a Volksgeist found in the corpus of myths and legends which engender attitudes, values, habits, and maxims. These are unconsciously retained and they constitute the folk wisdom of simple minds who sought after the right combination of living well, who worked out a principle of action to insure a peaceful afterlife, who formed the right attitude in order to please a Supreme deity.[2]

An ibang kaaraman o pilosopiya naibalangibog na, alagad igwa man nin iba na nakatago pa man giraray[3] na naghahalat sana na mabukasan, mabungkal asin makua. Asin pano man makukua an psyche o an kaisipan kan mga tawo? Tanganing ini makua, kinakaipuhan siyasaton an literatura ninda asin tanganing mapaluwas an saindang paagi nin pag-iisip.[4] An paagi nin pag-iisip na ini nakalaog sa sarong estruktura na iyo an nag-uugnay-ugnay o nagdudukot-dukot kan mga kaisipan nin mga tawo sa sarong lahi. Sa katotoohan, sabi nya utro, “No matter how men may differ in customs and tradition, no matter how separated they are geographically and historically, they would still be tied down underneath to a common ground which is the structure.”[5] Para ki Quito igwa nin sarong bagay na nagbubuklod sa sarong sosyodad o lugar na nagbubuo nin sarong estruktura. Inaapod nya ining espiritu, kaluluwa, o sa saiyang terminolohiya, ini iyo an volksgeist[6]. “A Volksgeist is a practical philosophy meant to be lived, not merely to be speculated upon within the confines of a classroom.”[7]

I have no qualms about using the term Volksgeist instead of “philosophy” to designate our spirit, our diwa, which characterizes the inhabitants of these seven thousands islands in the Pacific. Once we let go of our penchant for the Greek concept of philosophia, the true Filipino sipirit or diwa will emerge and may well be the seed of the future philosophical and academic thinking. We need not apologize for the use of a term with a distinct meaning, for there is a Filipino “philosophy of life,” if nothing else.[8]

Dagdag na paglilinaw pa nya:

Ang pilosopiyang Filipino para kay Quito ay maituturing na isang lahatang pananaw, isang diwa, isang paninindigan, isang pagpapakahulugang likas na Filipino na siyang nananaig sa kanyang panitikan at sining, mga pagpapahalaga, at mga ugaling-bayan; sa isang salita, isang Weltanschauung.[9]

Ano baga an Volksgeist?

This Volksgeist is neither physical nor definable. We believe that it is the philosopher’s task to discover this distinctly Filipino spirit. While this spirit cannot easily be expressed in words, it can be discerned in the Filipino sense of values which, after all, colors his actions and his attitudes… The diwa of the Filipino is a way of thinking, a manner of seeing the world, a prescription for living.[10]

            Kaya man lugod, huli igdi, makusog na boot nyang ipinahayag na:

Lubos ang aking paniniwala na ang mga Filipino ay may katutubong talino at hindi tayo nagkukulang sa likas na karunungan ng isang nilalang… Ang pilosopiya ay ang pamumunga o paglago ng mga binhing ipinunla natin sa lupa ng pag-iisip… Ang mga ideya… ay sumisibol, yumayabong, at lumalawak ang pananaw sa katagalan ng panahon. Ito ay nakakahalintulad ng isang binhing ipinunla na baling-araw ay lalaking isang puno.[11]

Para sa mas organisadong paghanap, sya man nagtao nin duwang lebel nin pampilosopiyang talakayan o pag-adal sa Pilipinas - Lebel pang-akademya (Academic Level) asin Lebel kan kadaklan (Grassroot Level). “Ang pampilosopiyang talakayan sa akademikong antas na siyang pinagkaka-abalahan ng mga pamantasan at mga dalubhasaan ay tumatalakay sa mga dayuhang tradisyon ng pilosopiya ayon maka-Griyegong pagpapakahulugan.”[12] Kun ilaladawan ini, makadayuhan an siring na pilosopiya asin ini pampapanas sana nin isip. “Sa nakararaming antas naman, ang pamimilosopiya ay nakatungod sa pilosopiya ng buhay ng mga Filipino na maaaninag sa kanilang mga kasabihan at salawikain, mga mito at leyenda o alamat, mga awitin, at mga tula.”[13] “The Filipino soul can be better gleaned from the prism of vernacular literature since it reflects grassroots thinking and living.”[14] Mas nangingibabaw igdi an katiripunan nin matatalinghagang o mga metaporikal na kasabihan na iyo an nagbubuo sa katutubong pilosopiya sa lebel kan kadaklan. Sa saiyang terminolohiya, ito ang tinatawag niyang diwa.[15]

Sa kadagdagan, ipinaliwanag nya na:

Long before the coming of the Spaniards, the inhabitants of these islands had manifested a Volksgeist in their myths and legends which, over the centuries, sharpened their belief in a deity, in an afterlife, and in the art of living. This folk spirit is primitive and indigenous; it is free from foreign influence, unsullied by foreign contact; it is preserved through myths and legends and handed down orally from generation to generation. This folk spirit remained in vigor despite the introduction of a new religion or a new technology or even a new philosophy.[16]

An paghahanap kan espiritung ini nangangaipo nin makuring pagbulatlat kan mga kaaraman na nagpoon pa kan suanoy na panahon. “Philosophers must look beneath the surface for this spirit, this sense of values, this motivating force which is not manifest on the periphery.”[17]

Lebel na Pang-Akademya asin an  mga Eskwelahang Pilosopiko sa Bikol

Kun gagamiton an lebel pang-akademya sa pilosopiyang Bikolano, mahihiling na dai man nagpapahuri an rehiyong Bikol. An pag-adal nin pilosopiya sa Bikol saro na man na maikokonsidera sa istorya kan pilosopiyang Bikolnon (o maski sabihon pang, pampapanas kan kaisipang Bikolnon). An mga pilosopiya na pinag-aadalan sa mga unibersidad asin kolehiyo iyo an mga sakop kan mga sanga nin pilosopiya arog kan lohika, pilosopiya nin tawo, pilosopiya kan suanoy, katahawan (o kadikloman), moderno asin an kontemporaryong panahon, pilosopiya kan Sirangan asin Sulnupan, pilosopiya nin mga indibidwal na pilosopo, epistemolohiya, kosmolohiya, hermeyutika, estitika, metapisika asin dakul pang iba na ordinaryo na sanang inaadalan sa kurso nin pilosopiya. An mga ini iyo an nagbubuo sa pilosopiya sa lebel pang-akademya kaya ngani dai na kaipuhan pang pagparapalawigon an orolay na ini nin huli ta ini mga partikular na pag-aadal sa mga kolehiyo. Alagad sa isyung ini, minamawot kan kagsiyasat na magsambit nin pira sa mga nangengenot na institusyon o unibersidad na nagtataguyod o nagtutukdo nin pilosopiya bilang kursong pang-akademya.[18] Ini nin huli sa panambitan na an mga ini magagamit sa mas pormal na pag-aanalisa kan kasaysayan nin pilosopiya sa Bikol. Dai mairirirong na an pag-adal nin pilosopiya sa Bikol nagsirang nin dakul na kaisipan nagging parti asin nagpabago man sa kasaysayan bako lang kan Bikol kundi pati kan bilog na nasyon. An pag-adal nin pilosopiya iyo minsan an nakakapabago nin disposisyon asin aplikasyon sa buhay. Kadugang pa kaini sa impluwensya kaini sa buhay nin tawo, ini mahalagang marhay sa pag-adal kan pilosopiya sa Bikol kun sain an mga indibidwal na paraisip an tatawan nin panahon. Sabi ngani ni Gripaldo manunungod sa pilosopiyang Filipino, “…in the history of the development of philosophy in the Philippines it is the most numerous of the Filipino philosophical writings.”[19]

Kadaklan na beses, kun sain may nag-aadal nin pilosopiya duman minatubo an mga kasuratang pilosopikal. Kun kaya, “a philosophical expository work written by a Filipino [o Bikolano] is Filipino philosophy [pilosopiyang Bikolnon] regardless of the subject matter.”[20] Ini nin huli ta:

If a native is grounded in his situation by virtue of his birth or nationality, then he is essentially bound to his culture and language. Even Andrew Gonzales (2001) in a recent article, “The role and contribution of the Thomisites to language education,” contends that the language which the Thomasites introduced to the Philippines has been localized or Filipinized to suit the Filipino human situation. Textbooks written in English for Filipino children ceased to used snows and apples as examples but used instead examples from local scenes. This is a matter in which Filipinos appropriate a foreign language by adapting it to the local situation. It has become Filipino English. 

A native Filipino grounded in his own culture and language (Filipino or Filipino English for that matter) carries with him/her a microcosmic culture that generally reflects the cultureiat-large. As such, his/her interpretation of a text will necessarily be colored by his/her own cultural horizon as it merges with the inherent cultural horizon of the text. The resulting fused horizon is therefore a Filipino point of view, at least theoretically be different from the French or German fused horizons (interpretations) of the same text especially when written in the native language. We are here shifting the criterion of classification from the original center (the subject matter) to the margin (nationality of the author).[21]

Para mahiling ini, dapat lang na tawan importansya an pagpoon kan pag-adal nin pilosopiya sa Bikol sa paagi nin pagbabalik-tanaw sa mga institusyong nagpatalubo kaini. Nangengenot sa listahan kan mga institusyong pang-akademya na nagtataguyod kan kursong pilosopiya iyo an Seminario Conciliar de Nueva Caceres[22] na Holy Rosary Seminary sa presenting panahon. Bilang pagtao nin partikularisasyon, mas tatawan nin doon an departamento nin kolehiyo kan nasabing seminaryo na pinangaranang Holy Rosary Minor Seminary na iyo an napapadalagan kan departamento nin pilosopiya.[23] An seminaryong ini nakahimo na nin

mga darakulang pangaran sa istorya bako sana kan rehiyon kundi pati kan bilog na nasyon.[24]

Sa presente, haros mga seminaryo an karaniwang nagtatao kan kursong pilosopiya igdi sa Bikol. Kabali sa mga ini[25] iyo an Mater Salutis College Seminary sa Sipi, Legaspi City, Our Lady of Peñafrancia Seminary (1945) asin Holy Family Center of Studies (1994) sa Sorsogon, asin an Holy Trinity College Seminary (1997) na kun sain iyo an ipinagmamalaking pinaggikanan kan kagsiyasat.

Pwera igdi, an pira pa sa mga unibersidad na nagtataguyod kan kurso nin pilosopiya iyo an Ateneo de Naga University[26] sa Naga City asin an Bicol University sa Legaspi City. Dagdag pa sa pilosopiya sa lebel pang-akademya kan Bikol iyo an iba pang mga unibersidad o institusyong pang-akademya na nagtutukdoo man nin nagkapirang sangay nin pilosopiya. Dai man masabing sarong kurso, nagpapaliwanag man sinda nin nagkapirang disiplina sa pilosopiya arog kan lohika asin pilosopiya nin tawo na nakakaaperkto man sa pag-iisip kan mga Bikolano. An mga ini nagpapabisto man kan nagkapirang kaisipang pilosopikal na iniambag kan mga bistadong pilosopo arog ninda Gabriel Marcel asin Edmund Husserl kun pag-aadalan an Eksistensyalismo asin Penomenolohiya sa pilosopiya nin tawo.

Lebel kan Kadaklan sa Pilosopiyang Bikolnon

           

An pilosopiya sa lebel kan kadaklan sa pilosopiyang Bikolnon sa pagsiyasat na ini mas pahihiwason an pag-orolay sa mga susunod na kapitulo. An mga ini naghahalat sana na bungkalon kan mga para-oma nin kaaraman sa bukid nin pilosopiya asin diwa kan masa sa Bikol. Sa pagbubungkal, kinakaipuhan an makuring pag-aanalisa kan mga nakatagong kaaraman na nag-uugat pa sa nakaagi. Mayong ibang kukuanan kaini kundi an mga kaaramang isina-tataramon asin ipinasa sa presenteng panahon kan Bikolano. Pwede man na ipinamana ini sa paagi nin tataramon o pasurat na paagi. Mayong ibang gigikanan an sadiring pilosopiya kundi an sadiring gibo mismo kan sadiring lahi.

            Saro sa magayon na obheto kan pag-adal kaini, pwera sa pagbisto sa kaisipan kan mga Bikolano, iyo na mahiling sa dapit na an Pilosopiyang Bikolnon bako na lang basta sabi-sabi kundi napag-aadalan na man sa mga unibersidad o kolehiyo sa mas halangkaw pang pagbisto igdi. Sa ibang sabi, obheto kaini na an pilosopiyang Bikolnon sa lebel kan kadaklan maging parti man kan pinag-aadalang pilosopiya sa lebel na pang-akademya.

            Alagad bago iyan, igwa man daw kaya na makukuang diwa sa lebel kan kadaklan na mga Bikolano? An kahapotan na iyan an pagbabasehan kan mga masunod na kapitulo.

---

[1] Emerita S. Quito, Prefasyo sa The Merging Philosophy of East and West (Manila: De La Salle University Press, 1991), 1.

[2] Emerita S. Quito, “Stucturalism and The Filipino Volksgeist”, Readings in the Philosophy of Person, 279.

[3] Cf. Quito, The Merging Philosophy of East and West, 1.

[4] Cf. Ibid., 23.

[5] Quito, “Structuralism and the Filipino Volksgeist”. 272.

[6] “It must be mentioned that long before the ancient Greeks formulated the word “philosophy,” the Indians had used darsana, which means “point of view,” and the Chinese sages taught a way of life and not philosophy in the Greek sense. What the Asian sages alluded to was a folk wisdom, a folk spirit or a Volksgeist, which was more appropriate than the term “philosophy.” Ibid., 278.

[7] Ibid., 279.

[8] Ibid., 278.

[9] Ensayklopidia ng Pilosopiya, s.v. “Pilosopiyang Filipino.”

[10] Quito, “A Filipino Volksgeist in Vernacular Literature”, 754-760, passim.

[11] Ensayklopidia ng Pilosopiya, s.v.“Pilosopiyang Filipino.”

[12] Ibid.

[13] Ibid.

[14] Quito, “A Filipino Volksgeist in Vernacular Literature”,755.

[15] Ensayklopidia ng Pilosopiya, s.v.“Pilosopiyang Filipino.”

[16] “Structuralism and the Filipino Volksgeist”. 278-279.

[17]  “A Filipino Volksgeist in Vernacular Literature,” 745.

[18] Kun sakali man na dai nasambitankan kagsiyasat an iba pang unibersidad o eskwelahan na nagtutukdo man nin pilosopiya bilang sarong kurso, mawot niya na maghangad nin pasensya asin pag-intindi.

[19] Rolando M. Gripaldo, “Is There a Filipino Philosophy?” Rolando M. Gripaldo, The Philosophical Landscape, 2^d ed. (Manila: Cover and Pages Corporation, 2005),  29.

[20] Ibid.

[21] Ibid.

[22] Kan 1865, kasabay kan pagrere-organisa nin panlaog na estruktura kan nasabing seminaryo, asin paglipat kan pamamayo kaini sa mga Vincentian Father, binuksan na man kan Diyosesis (Arkidiyosesis ngonyan) nin Caceres ang seminaryo bako lang sa mga gustong maging padi kundi pati sa mga laykong estudyante kan diyosesis para sa mas halangkaw na kalidad nin katolikong edukasyon. Ini an nagdara nin pagbabago sa institusyon tanganing maging seminaryo-kolehiyo. [Jose Rojas, The History of an Enduring Monument of the Bikol Church: The Holy Rosary Seminary of Nueva Caceres (Naga City: Archdiocese of Caceres.1994), 13-14.]

Bako sana an kalidad nin estudyante an nagpapaangat sa estado kan seminaryo, kundi pati an pagbisto igdi kan gobyerno sosog sa kurikulum na itinatao igdi na kabaing sa itinatao sa University of Santo Tomas. Kun maroromdoman, an UST iyo an nangengenot na institusyon na nagpoon kan pilosopiya sosog sa pag-aanalisang ginibo ni Alfredo Co na ibinilang nya sa early stage kan pormal na pag-adal kan pilosopiya sa nasyon na inaapod nya man na The Hispanic Philosophy Program. [“…[T]he Spaniards also brought the formal study of philosophy to this country…If it can be agreed that the University of Santo Tomas is the oldest University in the Philippines, and that its earliest program offerings were Theology and Philosophy in the country….During that period, the University of Santo Tomas was the premier educational institution and Thomism was the “be-all” and “and-all” of all philosophy. Philosophy was Thomism, and Thomism was philosophy.” Alfredo P. Co, “Doing Philosophy in the Philippines: 50 Years Ago and 50 Years from Now,” Karunungan 21 (2004): 5-6.] Maroromdoman pa na si Abulad man nagsabi na sa enot na kabtang kan kasaysayan nin pilosopiya sa nasyon, an pilosopiyang Tomista iyo an nagsosolo-solong pilosopiya sa nasyon na iyo an mayor na pinag-aadalan kaidto sa UST. (“We may divide the history of Filipino Philosophy, following our own national history, into two stages: colonial and indigenous. The colonial period passed through two phases. The first, the phase of Scholasticism,” kun sain Tomista an tanging pilosopiya. [Romualdo E. Abulad, “Contemporary Filipino Philosophy”, Karunungan 5 (1988): 2-4.]

Haros kabangang siglo, an seminaryong ini an naging sentro kan halangkaw na kalidad nin edukasyon sa Luzon, timog kan Manila. (Hali ki D. Abella sa saiyang Bikol Annals na sinubli ni Rojas, Ibid.,15.)

[23]Ang Holy Rosary Seminary nababanga sa tolong seminaryo; Holy Rosary Preparatory Seminary para sa enot na taon nin pormasyon kan naglalaog na aplikante, Holy Rosary  Minor Seminary para sa pilosopikong pag-adal, asin an Holy Rosary Major Seminary para sa pag-adal nin Teyolohiya.

[24] Igdi na man sa katotoohan nagtapos an mga sikat na alumnay, mga padi man o laykong propesyonal bako lang hali sa rehiyong Bikol kundi hali man sa Tayabas asin Batangas. (Hali ki D. Abella sa kanyang Bikol Annals na hiniram ni Rojas, Ibid., 15.) Kaiba sa mga ini sinda Jorge Barlin, enot na Pilipinong Obispo; Jose Ma. Panganiban, bayani kan nasyon asin katood asin kaibahan ni Rizal sa España; asin Pedro Sabido na nabisto sa larangan nin politika asin literatura. [Realubit, Bikols of the Philippines, 54.] Kaiba pa igdi an pito sa kinseng Bikolanong martir kun sain duwa an padi na iyo sinda Fr. Gabriel Prieto, asin Fr. Severino Diaz; asin limang layko na iyo sinda Leon H. Hernandez, Mariano Arana, Ramon Abella, Domingo Abella asin Tomas Prieto. [Para sa dagdag na inpormasyon manunungod sa mga natatanging alumnay kan Holy Rosary Seminary, maghiling sa akda ni Rojas, Appendix 2, 3 asin 4. Ibid.,128-145.]

[25] The Philippine Seminaries (Episcopal Commission on Seminaries, Catholic Bishop’s Conference of the Philippines - CBCP and Claretian Publication).

[26] An unibersidad na ini bistado sa pag-inisyar kan pagpapabisto kan pilosopiyang Bikolnon na pinonan ni Fr. Wilmer Joseph Tria. Ngonyan naisurat na an pinaenot na librong pilosopiko na nakasurat sa Bikol – an librong Ako asin an Kapwa ko: Pilosopiya nin Tawo. An kaaramang ipinahayag ni Fr. Tria pagtutuunan nin pansin sa ikatolong kapitulo kan pagsiyasat na ini. Si Fr. Tria man saro sa mga alumnay kan Holy Rosary Minor Seminary.